Gargalar-da tokaýda şüweleň edýär,
Depesinde galgap sary bilbilleň.
Bilbil öz erkine sazyny çalýar,
Diňlemän olaryň, mojuk aýdymyn.

Bilbiliň owazy, jana ýakymly,
Diňlän lezzet alýar huşun ýitirip.
Gargalaň aýdymy heňe gelenok,
Kör baýguşlar elin çarpýar ýygrylyp.

Belki bir salymlyk sessizlik gerek,
Dymmaly adamzat, tozan - çaňňalak.
Belki-de aýdym aýdýar, bilbil sazyna,
Ýer astynda ygyp ýören tomazak.

Säher bilen turup, eline çaýyny alyp, balkona çykdy. Prawoslaw ybadathanasynyň arkasyndan dogup gelýän günüň şöhlesi ýüzüne düşdi. Telefonyny eline alyp, halk aýdymyny açdy. Aýdymyň ýarpysyna ýetende, nämedir bir zat bimaza eden ýaly, aýdymy öçürip, ýanyndaky oturgyçda oturdy. Içini gepletdi: ”Näme üçin her gezek halk aýdymyny diňlänimde, çagalygym ýadyma düşýärkä? Bu atam bilen eşegarabaly mellege gatnaýarkak aýdyp beren hekaýatlarynyň, ertekileriniň täsirimikä? Belki, bu öz toýumyzda kakam bilen "Muhammet Hanapyýa" dessanyny başdan-aýak bile oturyp diňlänimizden galan täsirdir? Ýadymda, ol dessançy bagşyny kakam toýa ýörite çagyryp getiripdi…”

Ol demsalym ýatlama kölünden çykyp, daşyna göz aýlanda, gapdalynda myrlap ýatan pişigini gördi. Pişik eýesiniň ýüregindäki duýgularyna düşünip, olara şärik bolup bilmese-de, çagalykdan öwrenişen eýesiniň gözüne gözi düşende, gözlerinde mähir göründi. Onsoň eýesi: "Pişijegim, näme: wah, ýüregi özüňki bilen deň gopmajak bolsa, ýanyňda adam boldy nä, haýwan boldy nä?” diýýärmiň diýdi.

Soňam ol halys hyýalbentlige per berip, öz ýanyndan pişigi bilen gepleşip durşuna ýylgyrdy. Elbetde, pişikden jogap ýokdy. Häzir öýdäki ümsümligi bozýan diňe guşlaryň gabatdaky bagjagazdan göterilýän ýiti jürküldisidi. Olaryň saýrak owazy balkonyň açyk aýnasyndan kürsäp girýärdi. Ol pişigini goltugyna alyp, mähir bilen arkasyny sypalady. Oňa arzyny aýtdy: "Ah, sen meniň mähremje pişijegim! Käşgä sen adam bolsadyň, onda men seniň bilen derdinişerdim.”

Pişik bu gezek ”Maňa diýýärmiň?” diýip soraýan ýaly, onuň gözüne göni seretdi.

– Hawa, saňa diýýärin! – diýip, eýesi-de oňa indi daşyndan jogap berdi. – Düşünmeýän bolsaň, nämä ýüzüme beýdip bakýarsyň? Saňa gürrüň bermesem, bu derdi men başga kime aýdaýyn? Bu döwürde duýgyçyl pikirleri sabyrly diňlejek adam galdymy nä?

Pişik, özüniň adam däldigini bildirip, eýesiniň mylaýym äheňine gözlerini süzdi. Myrlady. Eýesi daşyndan pikirlenmegini dowam etdi: "Çagalygym türkmen edebiýatyny, sungatyny gözüniň göreji ýaly görýän maşgalada geçipdir. Atamyň aýdym-saza, edebiýata döreden söýgüsi-de oňa urna... Men özüme siňdirilen yhlasa diňe indi düşünjek bolýaryn. Ýöne düşünip bilýärmikäm? Bir bilýänim: türkmeniň klassyky aýdym-sazyny diňlänimde, ýüregim agyrýar... Belki, bu meniň sungaty gulagym däl-de, süňňüm bilen diňleýänligimdendir?.."

Eýesiniň endigan äheňiniň astynda ukusyny alan pişik, birazdan onuň goltugyndan çykyp, aşak böküp, balkonda ikibaka gezim etdi. Eýesi bolsa, sowap barýan çaýyndan bir owurt owurtlap, ýene öz-özi bilen gepleşdi: "Türkmeniň sazyny ýat illerde, beýik tamyň dokuzynjy gatynda däl-de, gumda, ýylgynyň kölegesinde, ýabany otlaryň ysyny demiňe dartyp, gara taňkanyň çaýyna humarlap diňleseň diýsene…"

Pişik yzyna gelip, eýesiniň aýagyny ýassanyp ýatdy. Eýesi, onuň başyny sypalap, ýene pikir ýumagyny çözledi: "Wah, şu wagt ýurtdan bagşy çagyryp, hezil edip dessan diňleseň! Çykdajysy näçeräk bolarka? Ikirjiňlendi. Aý, ýok, bu maňa başartmaz. Dessançy bagşyny gowusy, goý, ýurduň ösüşinden habarsyz arap tüçjarlary çagyrsyn...”

Bu pikirine onuň özi-de ýylgyranyny duýman galdy:

– Pişijegim, sen galp maglumat iýjekmi ýa günortanlyk?

Ol bu wagt özüniň bagşy däl-de, pikir alyşmaga ýürekdeş adam küseýändigini duýup, ýerinden turdy, dokuzynjy gatdan ýat ýurduň güllerine göz aýlap, pişigine kinaýaly ýüzlendi:

– Pişijegim, hany senem diý-ä birzatlar! Meni gepledip, özüň dymyp ýatma! Nä bu durmuşy dymyp ýeňen barmy?!

Täze güýmenjäm, bir gyrada oturyp şäheriň sesini diňlemek.

Çagalar

Saz çalýan oglanlar

Howlugyp barýan gelneje

Söýgülisine duşan ýigit

Çilimini otlap oturan ýaşuly

Jürküldeýän guşlar

Mähir gözläp ýanyňa gelýän güjüjekler

Köçäni ýagtyldyp barýan gyzlar

Çala damjalaýan ýagyş...

...

Her biriniň öz dünýäsi bar, hersi bir zatlaryň köýünde...

Her biriniň problemasy bar

Her biriniň begenji bar

Her biriniň maşgalasy bar

Her biriniň ýarasy bar... ⠀

Käbiri taryh

Käbiri gelejek

Käbiri owadan

Käbiri özüçe wajyp

Käbiri özüne göwni ýetýär

Käbiri özünden göwni geçen...

...

Biri aglap barýar,

Biri gülüp barýar,

Biri ogşap dur,

Biri urup dur,

Biri başga birine bir zat düşündirjek bolýar... ⠀

Garaz dünýä aýlanyp dur we dünýäniň merkezinde bolmak isleýän diňe sen däl...

Syrtym kül üstünde, emma göwnümi elmydama kap dagynda saklajak bolup ýörenime düşündim...

Bu gün ýene bir gezek düşünen zadym: Özüňi görmek üçin oturyp şäheriň köçelerine seretmek gerek...

As soon as he woke up in the morning, he walked towards the window through a small room. Remembering the family tradition, he turned back and landed a kiss on his daughter’s forehead who was sleeping curled up under covers.

“Show gratitude for your kids as soon as you wake up...”

He stood by the wide window and closed his eyes.

Rays of the Sun rising behind Karakum hills filtered through saxauls and warmed his face. He took a deep breath. He moved his gaze farther away.

“I wonder who that cowboy taking his cattle north-east is yelling at, raising his stick?” He thought the cowboy’s long shadow that was following him looked like a giant animal.

The Sun began rising above the hills.

“What’s the Sun’s color in this season?” – he frowned in an attempt to remember.

The cowboy disappeared, saxauls went invisible, colors faded away.

His cheeks were almost touching his eyebrows. His heart skipped a painful beat.

His body weakened.

“No, I can’t”

He became angry at himself.

“Why on earth would you leave your country and go to the other end of the world? You cannot even remember the colors of your country’s Sun…”

He slowly opened his eyes. The Sun is rising. Under red sky, he saw simple and beautiful houses that were painted in rainbow of colors.

“Meaningless concrete piles.”

His eyes filled with tears, his whole world got blurry.

“Why can’t at least one of you resemble the color of the Sun that rises in my village?!”

He dropped into a nearby chair.

“What’s the color of my sin?”

Çar tarapdan gelýän soraglaryň iň meşhury “Germaniýa nädip baryp bilerin?”. Ol tema giň, wagtym az we men doly düşünmeýänim üçin, iş üsti bilen nädip gelip boljagy hakynda maglumat bereýin. Belki sorag soraýanlaryň belli bir bölegini kanagatlandyrar. Soran wagtlary link berer ýaly gollanmajyk döredeýin diýdim.

Bellik: Bu makala diňe umumy maglumat bermek üçindir. Aşakdaky linklerde iňlis dilinde has açyk düşnükli ýazylan makalalardan detally maglumat almagy maslahat berýän.

Näme üçin Germaniýada işlemeli?

Jogaby belli ýalydyr ýöne puldan has wajyp bir zat bar. Tejribe. Ýokary hilli iş talabyny kanagatlandyrmagy we düzülen iş sistemasyny öwrenmegi, 3-5 müň dollar aýlyk bilen ölçäp bolmajak derejede gymmatly hasaplaýaryn.

Şu ýere bir bellik edeýin, bu makala ýurduňy taşlap gaýtmagy ündeýän däldir. Hiç hili syýasy maksadym hem ýok. Dünýäniň dördünji iň uly ekonomikasy (2019) bolan Germaniýanyň iş sistemasyny öwrenip, gazanan tejribeleri bilen yzyna dolanyp, gelejekde, ýurdumyzyň ekonomikasyna goşant goşup biljek adamlaryň döremegi ählimiziň iň uly arzuwymyz.

Germaniýada iş köpmi?

Zyňşyp oýnasaňam bar. Şuny ýazyp oturan wagtym 1.2 million iş orunlary işgärlere garaşyp dur. Firmalar işgär diýip nalap ýörler. Şonuň üçin hökümet täze kanun kabul etdi. Hünärli adamlaryň Germaniýa işlemäge gelmek prosesi öňküsinden aňsatlaşdyryldy.

Öň nähilidi, häzir näme üýtgedi?

Öň, Ýewropa Bileleşiginiň graždany bolmaýan biri işe girjek bolsa, Arbeitsamt (bizdäki: zähmet we ilaty durmuş taýdan goramak ministrligi) diýilýän edaranyň üstünden aýlanyp geçmelidi. Olaram özleriçe näzini çekdirmegi gowy görýärdi. Indi şol edaranyň täsirini azaltdylar. Şeýlelikde elinde hünäri bolan her kim üçin iş maksatly Germaniýa göçmek aňsatlaşdy.

Bu kanun (Skilled Labour Immigration Act) haçan güýje girýär?

7-nji Iýun 2019-njy ýylda mejlisden geçdi we 1-nji Mart 2020-nji ýylda güýje girýär. Federal hökümetiň aýdyşyna görä, ýylda 25.000 hünärli işgär ýurda geler.

Hünär-hünär diýip ýykdyň-aý dost, hünärli bolanda kim bolýar

Uniwersitet diplomy bolanlar we Germaniýa tarapyndan kabul edilýän professional okuwly işgärler.

Nädip tabşyrmaly? Nädip almaly? Nireden başlamaly?

Oturyp internetden öz hünäriň boýunça işe tabşyryp kontrakt alyp bilseň-ä mesele ýok.

• Eger kontrakt alyp bilmeýän bolsaň, professional okuw okanyňy subut edip bilseň, 6 aý “iş gözlemek” wizasy berilýär. Şol döwürde hepdede 10 sagat barlag döwri işi (probation time) ýa-da praktika (internship) geçmäge rugsat berilýär. Gerekli şertler: Ýaşamak üçin belli mukdarda pul (aýlyk ortaça 750 ýewro) we B2 derejede nemes dili.
• Daşary ýurtdaky nemes mekdeplerinde okanlar, okuwyny dowam etdirmek üçin, ýokary okuw jaýy üçin ýa-da praktika geçmek üçin gelip bilerler.
• ÝB raýaty bolmaýan hünärli işgärleriň immigrasiýasy “işgäri azlyk edýän kärler” kategoriýasy bilen çäkli däldir. Ýagny, bu kanun aşakda agzalýan kärler bilen çäkli däl. Ýöne bulardan başga kärleri, öz ilaty ýeterlik derejede kanagatlandyrýar. Şonda-da “meniň nemesden näme kemim bar” diýýäniň bar bolsa synanyşyp biler.

Haýsy kärlere hünärmen ýetenok?

Meselem, doktor, fizioterapewt we şepagat uýalary (aýal/erkek), IT Spesialistler, inženerler we gurluşyk ussalary (craftsmen), aero ekspertler, mekatronikler, elektrik inženerleri, energiýa tehnologlary we STEM (kompýuter, matematika, tebigy bilimler, tehnologiýa) professiýalary. Giňişleýin maglumat şu ýerde.

Iş bazarynyň iň köp talaby haýsy ugurda?
Elbetde IT Spesialistler. Olar üçin kanuny ýörite çalaja deşip, ýurda aňsat girer ýaly ýol ýasapdyrlar. Diňe IT ugrunda işlejekler üçin okuw okanyňy görkezmek hökman däl. Birnäçe ýyl şol ugurda işlänligiň barada subutnamaň bolsa ýeterlik. IT-çilere bal çalynýan döwür.

Jemlesek

Eger ugruň IT däl bolsa, Germaniýa tarapyndan kabul edilýän professional okuw derejäňi, B2 derejede nemes diliniň sertifikatyny we ýaşamak üçin belli mukdarda pul görkezip, iş gözlemäge her kim gelip biler. Iňlis dilinde hem işler bar, ýöne dünýäniň her ýerinden nemesçe öwrenmäge ýaltanýan güýçli spesialistler ol iş orunlaryna köp tabşyrýarlar. Elbetde özüne göwni ýetýän ýene-de tabşyryp biler. Käbir firmalar işini gowy bilýän hünärmenler üçin dil şertine seretmän işe kabul edip bilýär.

Käbir peýdaly linkler:

Iş gözlemek ýa-da başga maksatlar bilen Germaniýa göçmek hakynda dürli dillerde maglumat berýän saýtlar:

• make-it-in-germany.com
• deutschland.de
• anerkennung-in-deutschland.de

Iş orunlary hakynda bildiriş berilýän saýtlar:

• xing.com
• linkedin.com
• monster.de
• arbeitsagentur.de/en/welcome
• stepstone.de
• indeed.de
• talentcube.de/en/

CV Taýýarlamak üçin käbir saýtlardan peýdalanmak size peýda getirer. CV  (Rezume) taýýarlanyňyzda öz ugruňyza ýakynrak formatda taýýarlajak boluň. Meselem dizaýnerler CV owadanlygy bilen hünärini görkezjek bolmaly we ş.m. Ugry IT bolmaýanlar aşakdaky linklerden taýýarlap bilerler. Meniň maslahatym öz ugruňyz boýunça işläp ýören başga adamlaryň taýýarlan CV-leriniň formatyna göz aýlamak. Google daýyňa meseläňi arz et.

• novoresume.com
• europass.cedefop.europa.eu
• freesumes.com
• canva.com/templates/search/resumes

CV taýýar, indi? Ýaba çeňňek taşlap probkaň çümmesine garaşyp oturmak bolanok. Ýatdan çykarmaly däl, işe diňe sen tabşyraňok. Konkurensiýa bar. Şonuň üçin näçe özüň hakda jikme-jik (precise) maglumat berseň şonça gowy. Cover Letter diýilýän bir bela bar, ýaltanman, üns berip we iş edinip şony hem taýýarlamaly. Ine şu linklerde nädip ýazmalydygy hakynda maglumatlar bar.

• themuse.com/advice/how-to-write-a-cover-letter-31-tips-you-need-to-know
• blog.employland.de/en/how-to-boost-your-german-cover-letter

Boldy indi mundan beter näme gerek?
Käbir adamlaryň hünäri bar, hemme zady gabat gelip dur ýöne e-mail ýazyşmagyň kadalaryny bilmeýäni üçin işe girip bilenoklar. Professional durmuşyňda, e-mail ýa-da çat ýazyşmalaryň etiketini bilmeseňem bolanok. Biz internetde ýazyşmany, Imo-da beýleki klasdaky wasýok bilen sögüşip öwrendik, bolanokda onsoň şol.

• thebalancecareers.com/email-etiquette-tips-for-job-seekers-2062199
• cirrusinsight.com/job-search-email-etiquette

Bulardan başga-da eden işleriňiz tejribeleriňiz hakynda portfolio döredip bilseňiz köp ýerden interwýu çakylygy alarsyňyz. Portfolio, Cover Letter, CV taýýarlanyňyzda üns berilmeli zat, ýazýan zatlaryňyzyň ählisi tabşyrýn işiňiz bilen bagly bolsun. Meselem, elektrik inženeri ýöne arasynda lewy söwda edýärdim diýmek gerek däl. Käriňizi üýtgeden bolsaňyz ony bellemek gowy bolup biler. Meselem, okan ugruň taryhdyr ýöne soň dizaýner bolansyň. Umuman tabşyrylýan işe "berlen" adam bolmaly.

Berýän linkleriň ählisi iňlis dilinde, iňlis dili bilmeseň bolanokmy?

Germaniýada iňlis dili (15%) ýa-da nemes dili (80%) bilmän işe girmek üçin bagtyň çüwmeli (5%). Şonuň üçin ilki bilen dil öwrenmek bilen başlap şony bir ýan ýüzli edip soňundan iş gözlegine çykmaly bolarsyňyz.

Wagtal-wagtal maglumat goşup makalany täzeläp duraryn. Ýalňyş görseňiz kommentde duýduryň.

Peýdaly bolandyr diýip umyt edýärin.  Üstünlik hemraňyz bolup daşyňyzdan aýlanyp dursun!

Aşakda bu tema barada sorag-jogap alşalyň. Bilşime görä, wagtyma görä jogap berjek bolaryn. Eger siz bu barada bilýän bolsaňyz, jogaplaryňyz bilen gyzyklanýanlara kömek edip bilersiňiz.

Surat çeşme: amazon.com

"Daş Metjidiň şöhleleri" hekaýasynyň ikinji bölümi. Birinji bölüm şu ýerde.

Daşarda üýrýän itiň sesi eşidildi. Gözüni açyp penjirä seretse gün eýýäm agarypdyr. Gije mellegine goýberen suwy ýadyna düşüp, ýerinden howsalaly turup geýindi.

“Gark bolan bolaýmasyn.”

Öýünden çykyp atyzlara seretdi. Wagtynda turanyna düşünip uludan demini aldy. Teläre ýaplangy duran pilini egnine atyp biynjalyk ýöräp gelşine çagylly köçä tarap sowuldy.

“Bir käse çaý hem içmändirin”

Uzakda, çar tarapa ylgaşlap, çopan taýak oýnaýan çagalary bir salym synlap durşuna, ýyllap geýen, reňki solak telpegini çykaryp kellesini sypady. Uzaklarda, ýabyň boýundan ýöräp gelýän ýaşlar hem göründi.

“Ir bilen nirä barýarlarka?”

Wagtal-wagtal yzlaryna seredip gelişlerinde, bir oňaýsyzlygyň bardygyny aňdy. Bir gözi bilen olary synlap durşuna sakany bekleýärdi.

- Salawmaleýkim Oraz aga.

- Waleýkimessalam Tirkiş. Ýol nirä beýle?
Maýsanyň ýüzüne seretdi. Nirä barýanlaryny özleri hem bilenokdy.

- Şatdynyň ýok ýerine.

- Täze obadan näme habar?

- Anna partygyň goldamagynda täze karar aldylar. Obada çyra ýakmak bolanok. Şatdynyň güni geldi, indi islän ýerine pohlaýar….

Ýaşuly gözüni ýumup uludan demini aldy. Gahary gelenini bildirmejek bolup jan edýärdi:

- Düşnükli. Ýoluňyz açyk bolsun. Gerek zadyňyz bolsa hökman habar ediň.

Oraz aga köpi gören, orta ýaşdan geçip gojalykdan gädip ugran äpet pyýada. Giç agaran saçy henizem gür görünýärdi. Üç maşgalaň ýüküni ýeke özi egninde çekse-de, elmydama başy dik gezerdi. Obada ondan mylaýym adam ýokdy, ýöne näme üçindir hemmeler çekinýärdi. Ýaşlaryň obadan gitmegi ony gynandyrdy. Beýle ýagdaýlary uly betbagtçylyk hasaplaýardy. Ýene gaşyny çytdy. Öz çagalaryny göz öňüne getirdi.

“Ýagtylyk ýok bolsa, ol-a adam eken, iti baglasaň durarmy?!”

Öýüne tarap ýöredi, köçäniň iri çagyl daşlary aýagyna degip bimaza etdi.

- Nebir asfalt bolmaly köçe! Onuň deregine başga ýerler gül ýaly asfaltly boldy! - diýip töwerekdäki howlulara seretdi.

Oraz aganyň howlusyndan başga ähli howlular asfaltlanandy. Häkimligiň köçä döküp giden mazutly çagyllaryny, gije howlusyna çeken goňşulary onuň ýadyndan çykanokdy.

“Ol gije hudaýam gördi, menem gördüm. Halkyň adalatyna duçar bolmasaňam, hakyň adalaty bardyr.”

Buharaň köşgüne kölege salýan arçynyň kaşaň jaýy gözüne ildi.

”Özüň ogry bolsaň, arçynyň nirä gitsin?!”

Şahyryň sözleri ýadyna düşdi:

“Ol-a togsan manat aýlykly skylatçy, menem togsan manat aýlykly kitaphanaçy…”

Ýoldaşynyň howla girenini gören Şeker daýza oňa mähir bilen ýüzlendi:

- Men işe ýöremeli, naharyň taýýar. Çaýyň hem basyrylgy.

- Köp sag bol, özüm ederdim-dä. Sen gijä galma.

Tut agajynyň kölegesine ýazylgy ýüň keçä gözi düşdi. Üsti basyrylgy çäýnegiň ýanyna geçip ýassygyna ýassandy.

“Adam diýeniň, öz aladasyny edişi ýaly, il-güni, obasy üçin hem bir zatlar etse ýagşy.”

Pikire batdy. Içini dökmek üçin bir dost gözleýäne meňzeýärdi.

“Obanyň çyralary döwlensoň, biri-biriňi tapmagam aňsat däl.”

“Belki bir ýagdaý döredip çyra ýakyp bolsa…“.

Ajy ýylgyrdy.

“Bolsady ekip hasyl alypdyrlar diýibem-ä eşidemok”

“Bu döwürde hili gowy çyrany nireden tapjak. Häzirki çyralara-a ynam ýok. Ählisi ýasama. Ýasama-da bolsa çyramyz-a ýok däl, diýip özüňe göwünlik beräýmeseň”.

“Nämämiz bolmasa-da, utanmaga-a zadymyz köp”.

Ýaltalygyna bahana gözleýän ýaly, hümürdäp ýatanyna utandy. Sowap barýan içi boýçuly ýarym käse çaýyny içip, ýerinden turdy. Tamdyra tarap ýöredi. Gyzaryp duran ojar közüne seredip içini gepletdi:

“Çöregem ýanmasa bişenok”

Gözüne jan gelen ýalydy. Kendirigiň üstündäki, ýaňy tamdyrdan çykan gyzgyn çöregiň ujundan gädip aldy-da suwa batyryp agzyna atdy. Wagtynda ejesi, gelinlerine gadymdan gelýän tagamly tamdyr çöreginiň bişirilşini öwredipdi. Agzynda eräp giden çöregiň tagamyny dyrnaklaryna çenli duýdy.

- Eliňe güller bitsin gelin.

Ýaşmagynyň aşagyndan “sag boluň” diýip başyny ýaýkady.

Tamdyryň gaýra tarapyndaky köne agaç gapyly kladowka girdi. Daşyna çykanda gelin bir zat aýtjak ýaly seretdi. Ýaşmagynyň aşagyndan gelen sese düşünmedi. Köp ýyllardan bäri düşünmän gelýän ýaşynmak adaty ony häzir bimaza etdi.

- Men indi bu gelinler bilen gepleşip bilmän ötüp gitmeli bolarmykam.

Gelin utandy, ýaşmagyny aşak çekip eşider ýaly utançly seslendi:

- Daýzam sorasa nirä gitdi diýeýin?

- Haýyrly işe.

"Bu döwürde iň haýyrly iş, gatnawy ýygylaşan ýollary arassalamak..."

Içi gurally horjuny egnine atyp, gonamçylyga tarap ýöredi.

Säher bilen oýanan badyna kiçi otagyň içinden geçip, penjirä tarap ýöredi. Maşgala däbi ýadyna düşüp yzyna öwrüldi-de, düşegine gysylyp ýatan gyzyny ýüzüne syldy.

“Säher turup syl ýüzüňe çagaňy…”

Giň penjiräniň alkymynda durup, gözüni ýumdy.

Garagumyň alaňyndan ýaňy dogup gelýän günüň şöhlesi, sazaklaryň arasyndan süzülip, ýüzüni ýylatdy. Uludan demini aldy. Has uzagy synlady.

“Mallaryny gaýra tarapa sürüp barýan çopan, taýagyny ýokary galdyryp kime seslenýärkä?” Onuň yzyna düşüp barýan uzyn kölegesini, äpet jandara meňzetdi.

Gün depeden saýlanyp başlady.

“Bu pasylda günüň reňki nähili bolýardyka?” - ýadyna salmak üçin ýüzüni çytdy.

Çopan ýitdi, sazak görnenok, reňkler soldy.

Çekgesi gaşyna degäýjek bolýardy. Ýüregi jyz etdi. Bedeni gowşady.

“Ýok, başaramok”.

Özüne gahar etdi.

“Heý ýurduňy taşlabam dünýäniň ol ujuna gaýdylarmy? Öz ýurduň gününiň reňklerem-ä ýadyňa düşenok…”

Haýaljakdan gözüni açdy. Gün dogup gelýär. Gyzyl reňkli asmanyň astynda, dürli reňklere boýalan sada, owadan jaýlary gördi.

“Manysyz beton tümmekler.”

Gözüne ýaş aýlandy, bütin dünýäsi bulanyklaşdy.

“Iň bolmanda ýekejäňiz, obama dogýan günüň reňkine meňzäýmeli dälmi?!”

Ýakynynda duran oturgyja özüni goýberdi.

"Meniň günämiň reňki näme?"

Tbilisi şäherinde, bir sagat ýöreýän 137 nomerli awtobus bilen gijäniň ýarynda Aeroporta barjak bolsaň, pişigiňki ýaly dokuz jan gerek eken. Iň soňky gezek endamyna haçan öl degreni näbelli ýigrimi tüýlek pyýada, setirram bolup hersi bir oturgyja ýelmeşipdirler. Gripden ýaňy açylyp gelýän burnum awtobusa münen badyma halkara gaz geçiriji turbalary ýaly işläp başlady. Bir hepdeden bäri ne tagam ne-de ys bilen eýleden-beýleden tanyşlyk açmadyk içi gylly deşikler, gazyň agramyna çydap bilmedik bolsa gerek. Göz öňüne getirip görýän, şu dykylan burun ys alýan bolsa, öňümde oturan daýzanyň nädip ýykylman oturanyna haýran.

Uzakly gün köçede agşamky içjek Çaçasy üçin pul soraýan Rustaweli meýdanynyň ähli tüýleri, porsan aýaklaryny köwüşlerinden çykaryp, meniň bilen aeroporta tarap syýahata çykypdyrlar. Jorapdan we bedenlerinden bölünip çykýan kömürturşy gazyna garylan spirtiň ysy meni jadylady. Kelläme Garri Potteriň taýagy degen ýaly zehinim açyldy. Öňki ýazan “Paýyrdawuk murtlak gelneje” blogumy ýazdyryp, zehinimi açan ylham çeşmelerini ýada saldy. Ýöne bu gezek topar bolup gelipdirler. Meniň pikirim awtobusyň orta gapysyndan giren ýeriňde horlap ýatan wasýok, ählisini zäherlän bolmaly. Içeri giren şonuň aýak ysyna başy aýlanyp köwşüni çykaryp, tapan ýerine geçip ýatandyr. Umuman gelen ylham gitmänkä telefonymy elime alyp ýazyp oturyşyma, maňa ylham beren ähli Çaçaçy çotgalara köp sagbolsun aýdýan. Ine penjireden daşaryk seretsem eýýäm gelipdiris. Gapy açylyp açylmanka tratuara tarap çaşyp ýykylan daýzanyň dadyna ýetişen taksistlere seredip durşuma, awtobusdan düşdüm. Menden başga düşen-de bolmady.

Registrasiýadan geçip uçara garaşyp oturyşyma, bolan wakalary täzeden swežy kelle bilen pikirlendim. Asyl ol awtobusyň içindäki Çaça jemagatynyň agzalary, gijeleri Aeroport we Merkez Wokzal arasynda krug edýän 50 teňňelik awtobusyň içinde ýatyp turýan ekenler.

Men bolsa, çaşan daýza bilen bilelikde, olaryň hususy emlägine darap, dildüwşükli jenaýat edendigimi şu wagt bilip galdym.

Kakam her gün ir bilen turup işine giderdi. Ençeme ýyllaryň dowamynda okanlary, öwrenenleri we gazanan tejribeleri bilen öz çagalary üçin eklenç ederdi. 40 ýaşyna gelende jaý saldyrdy, awtoulag edindi. Bir gün nätanyş biri gelip sen-men ýok biziň jaýymyzda ýaşap başlady. Kakamyň awtoulagynda taksiçilik edip pul gazanyp başlady. Ol nätanyş, gelýän myhmanlarynyň ýanynda öwündi: "Ine meniň azap edip saldyran jaýym, bu bolsa awtoulagym. Bu zatlara ýetmek üçin köp azap çekdim, ençeme kynçylyklary ýeňip geçmeli boldum". Goňşularymyz, "Näme ýalan sözleýäň, bu zatlar seniňki däl." - diýse. "Siz maňa göriplik edýäňiz, her kim çörek diýip ylgaýar. Eklenç üçin näme etseňem bolýar. Menem çaga ekleýän. Şeýdip göriplik edip näme gazanýaňyz?" - diýip jogap berýärdi.

Elbetde bu hekaýa ýalan, olar ýaly waka bolanok. Ýöne töweregimizde bolýan wakalaryň ýüzlerçesine meňzeýär. Köp ýyllardan bäri diňläp gelýän türkmen aýdymdyr sazlarymyz dünýäniň başga bir ýerinde öň aýdylan aýdymlar, çalnan sazlar. Belki-de bir ýerlerde bir kompozitor bütin ömrüni bagyş edip bir saz düzdi we halkyň öňünde ony çalyp meşhurlyk gazandy. Şol saz ilkinji gezek çalnan gününden başlap biriniň intellektual eýeçiligi. Ony rugsatsyz alyp özüňki ýaly edip ulanyp, üssesine ondan pul gazanmak onuň eýesiniň şahsy emlägine birugsat girip, ol ýeri isleýşiň ýaly ulanmak bilen deň. Ikisiniň arasynda tapawut ýok.

Biziň ýurdumyz üçin muny tersine pikir edip görýän. Meşhur bolmaýan bir ildeşimiz kreatiw bir zat döredip paýlaşsa (saz, goşgy, surat, dürli dizaýn, ...), meşhur bir adam ýa-da marka bolsa ony alyp özüniňki ýaly ulanyp pul gazansa nähili bolar? Ýönekeý mysal, internetde blog ýazýanlar köp (menem şolardan). Döwlet žurnallarynda neşir etmäge ýagdaýy bolanlaryň biri, internetden bir blogy alyp, sähelçe üýtgedip neşir etse näme çäre görülýär? Belki-de neşir edilýändir, biz bilemizok. Žurnallarda belli ýazyjylardan başgasynyň ýazgylaryny özüm-ä gyzyklanyp okap baramok.

Žurnalda makala, hekaýa çap etmek pul gazandyrýan bolsady, Garagum žurnalynyň 52-nji sahypasyndaky Amansoltanyň adyndan çykan makalada, Zerewşanyň bloguny okap oturanlary görerdik.

Näme zyýany bar?

Belki siziň döredýän intellektual eýeçiligiňiz ýok bolmagy mümkin. Meniňem üýtgeşik zadym ýok. Häzir ýa-da geljekde öz intellektual eýeçiligimiziň (belki öz çagalarymyzyň intellektual eýeçiliginiň) ogurlanmagyny islemeýän bolsak şeýle ogurlyklary her kim şu günden ýazgarmaly.

Eger-de her kim ogurlyk intellektual eýeçilige "meniňki" diýip aňsadyna çapyp alkyş alýan bolsa, hakyky döredijiler üçin agyr trawma. Wagtyň geçmegi bilen "özümiziňki" diýer ýaly döredijilik galmajagy-da görnüp dur. Şonuň üçin, haltamyzdaky sogandan, gulagymyzdaky aýdyma çenli daşary ýurtlara garaşly bolduk.

Şu temada şeýle bir ters aýlawa girdik, "halypa" diýip sylanýanlaryň köpüsi wagtynda pikir ogrusy bolansoň, olardan görelde alan täze nesil "halypalarynyň" yzyny dowam etdirýär.

Ýogsa, häzirki internet eýýamynda hakyky zehiniň bar bolsa, tapawutlanmak o diýen kyn zat däl.

Intellektual eýeçiligi ogurlaýan adamlar, öz zehinleri bolmansoň, zehinli adamlaryň zehini bilen zehinli görünmek isleýän körzehinlerdir.

Olar, diňe öňe çykyp alkyşlanmak isleýär. Goňşusyndan ogurlanan gök köýnegi, ak joraply gyzyl çyzykly türsügiň üstüne geýip sahna çykýan, hywa tarapynyň açyklygyndan habarsyz görümsizler.

Bu barada kanun näme diýýär?

Türkmenistanyň raýat kodeksiniň, Intellektual eýeçilik hukugy hakyndaky kanunyň 4-nji böleginde bu barada giňişleýin bellenilen. Şeýle-de Türkmenistanda Internet torunyň ösüşini we internet-hyzmatlaryny etmegi hukuk taýdan düzgünleşdirmek hakyndaky kanunda hem intellektual eýeçilik hakynda bellenen.

Jemlesek

Öňki işlän ýerimdäki başlygym,

"Döwlet däde görmedik bolýandyr, ýöne hiç wagt hiç zady ýatdan çykarmaz." - diýerdi.

Ir-giç bu mesele bizde-de giňden gozgalar.

Tebigy ýollaryň üstüne dökülen betonyň toprak bilen birleşýän ýerinde, dik asmana galyp duran, haýbatly demir sütünleriň egik kellesinden akýan ýagtylyk, ýöräp barýan owadan zenanyň ýüzüni bir salymlyk ýagtyltdy. Ýaş ýigit, ilki bilen Maýsanyň lowurdap duran monjugyny synlady. Bagtly bolmagy özüne köp görýän ýigit, dessine ýüzüni öwrüp, günä iş eden dek utandy. “Her gijäniň özboluşly ýagty şöhleleri bolýar” - diýip oýlandy.

Şatdy, olara uzakdan syn edip, assyrynlyk bilen içini hümürdedip gelşine, demir sütüniň alkymynda aýak çekdi. Sypatynda rehim şepagatdan gönezlik galmadyk äpet pyýada, içi boş kellesini ýokary galdyryp gaşyny çatdy. Ýagtylyk gözüni gamaşdyrýany üçin gaharly görünse-de, samyrdysy pälini belli edýärdi: “Döweniň bilenem azalyberenok”.

Ol, Daş Metjidiň köçelerinde şöhle saçýan ähli zady howply hasaplaýar. Däli Batyryň ýalpyldap duran kellesine çekiç bilen uran gününden bäri, bütin oba muny bilýär. Sebäbine düşünmek o diýen kyn däl. Şatdynyň, tapan-tupan ýerine uly meýdan edýänine, demir sütünlerden başga şaýat ýok. Ne ýaş çatynjalaryň bagty, ne-de ýagtyda şatlykly tans edip uçuşýan dürli jandarlar onuň piňine degenokdy. Ol, garaňkyda ýaşamaga öwrenişen, bir aýagy çukurda, şerapdan arryk düşen bedeni, segsen gram pohuny islän ýerine taşlap, janyna aram gözleýän nalajedeýin adamdy.

Soňky döwür çyra görse döwmelidir öýdýänleriň köpelmegi, oba halkyny biynjalyk etse-de, arasynda dil ýaryp bilen tapylmady. Şonuň üçin bir döwen, şonuň keýpine täze çyra gözläp ýören boldy.

Şatdynyň filosofiýasy; döwlen her çyra - erkinlik. “Onça çyranyň geregi-de ýok. Obamyza ýeke çyra ýetik. Kime ýagtylyk gerek bolsa şondan alybersin” diýýärdi. Şöhleler, garga sypat jandarlaryň islän ýerinde maslyk sorup, islän ýerini pohlama erkinligini elinden alýar. Obada biri floresan, biri sary, ýene biri gök şöhle bolmak isleýärdi. Uly iliň ýöreýän ýoluna uly meýdan etmek, adamzadyň fundamental hukugy hasaplanylýan ýerde, şöhle bolanyňdan, Kerim çopanyň gören tiline süýkenip ýören agyraýak mäkisi bolanyň has abraýly.

Bu ýagdaýy özlerine pursat bilen çyraçylara näme diýjek. “Ota meňzesem dok ýaşaryn” diýýän, kellesine goýun sapylan ýarym kürreler, ýalpyldap duran kel gapyrjaga ýaşyl kraska çalyp, özleriçe şykyrlaryna guwanyşyp ýaşap ýörenleriň sany sanardan sogap.

Bu ýagdaýa çözgüt tapmak üçin teläriniň kölegesine bir jemende ýygnandy. Göni ýolda kölegesine büdräp ýören Anna partyk, beton sekiniň jaýrylan ýerini böwsüp çykyp gelýän ýandagy çürtüp oturşyna, orta bir teklip tigirledi. “Hemmä deňlik. Obanyň ortasyna, Andreýiň dükanynyň dötüne, ýeke lampa dakalyň, reňkinem gara boýalyň”. Teklip bir agyzdan kabul edildi. Şol günden başlap, her bir Daş Metjitli, islän ýerinde islän pohuny iýmäge erkinlik gazandy. Alnan karara görä, altmyş wattlyk gara çyra öçýänçä, töwerekde şöhle görünmeli däl. Ýygnakdan öňinçä, hindi Azadyň aýdýan aýdymyna tans edip gelen Şatdy, köwşüne çyrşalan boky arassalap oturşyna “Şynyňyza gowwolleý, näçe boka batsamam köçede aýagymy hiççim görenok”- diýip, alan kararlarynyň jaýdarlygyny nygtady.

Wagtynda, obamyzyň elektrigi Öwülýaguly mantýor, her öýe bir lampa dakjakdy. Emma gytçylyk döwürde obanyň ýekeje harazynyň eýesi özi bolansoň, Narimanyň buluçlarynyň bugdaýyny üwemek bilen başagaý bolup, bu dünýäden ötüp gitdi. Adamlaryň bolsa gözi garaňkylyga öwrenişdi. Bu meselede iň köp ejir çekenler, arzan bahadan lampa paýlamak üçin oba gelen daşary ýurtly telekeçiler boldy. Olary iň soňky gezek görenler: “Eli taýakly Şatdydan gaçyp, jan howluna depä ýazzyny berdiler” diýip gürrüň berýärler. Birnäçe ýylyň dowamynda obada ýek-tük eli lampaly telekeçiler göründi. Emma olaryň hem aýak yzlary obanyň derwezesinde ýitip gitdi.

Bolýan wakalardan habarsyz, howsalaly geçen günlerden aryny alýan ýaş juwanlar, obadan gelýän ýakymsyz yslardan uzaklaşýardy. Şöhlesi heniz kesilmedik demir sütünleriň ýagtysyna tarap haýaljak ýöräp baryşlaryna, uly ýabyň boýunda gözden ýitip gitdiler.

Bir tarapdan Gruzinleriň sadalygy, özboluşly çözgütleri we tebigy boluşlaryny gowy görýärin. Beýleki tarapdan bolsa şeýle erkin ýurtda ýaşasalaram ýalta bolmaklary gynandyrýar. Muzeý ýaly ýerlerde has sowatly adamlaryň işlemegine garaşýarsyň ýöne käwagt pikir edişiň ýaly boluberenok. Bu suratda görýän ýeriňiz Staliniň gizlin çaphanasynyň muzeýi.

Daşynda durup ýazgyny gören wagtym gülüp başladym. Bu ýerde işleýän ýaşulyny tanamsoň has-da gülkünç geldi. Men düşünemok, ýa gezýän ýerlerimde adamlar hakykatdan hem gülkünç, ýa-da diňe gülkünç adamlar maňa duşýar.

Bu muzeý aslynda Gruziýanyň Kommunist Partiýasynyň howlusynda ýerleşýär. Ýagny bir tarapdan ýarym hususy ýer. Şonuň üçin içinde işleýän iki sany ýaşuly, haçan çilim puly dynsa ýa-da çüýşesi boşasa gelip açýarlar we 5 manat gazanyp ýene ýapyp gazananlary gutarýança gelenoklar. Biletler resmi däl, jübä gidýär. Taryhyny özleri gürrüň berýär we iň soňunda eçileniňi bermeli. 50gram uran bolsalar dagy gowy gyzykly edip gürrüň berýärler. Bahasy şol günki jübüleriniň ýagdaýlaryna we ynsabyna görä 5-10-15 Lari (2-4-6 $) sorap bilýärler.

Diýeli muzeýi ýapdyň, internetde bir goýup, habar bermeli-dä. Biz baranymyzda adamlar gelip dur, hemmesem ýapykdygyny görüp yzyna gidýär. Aslynda şol ýerde Marylylygymy edip gelýänlere muzeýi gürrüň berip gazanç etmeli diýen pikir kelläme geldi. Indiki gezek gidenimde ýaşoklar bilen gepleşip işlemeli öýdýän. Taryhyny bolsa eýýäm öwrendim. Öňki gezek gelen wagtym alan belliklerim we düşüren wideolarym bar. Şolary ulanyp bir youtube wideo ýasap bilsem linkini şu ýere goýjak.

Bu muzeý "Bor-laý barjagam däl" diýer ýaly ýer hem däl, hakykatdan hem gyzykly we wajyp ýer. Sowet soýuzynyň döredilmeginden öňki rewolýusiýa hereketiniň ilkinji başlan ýerleriniň biri. Ýeriň aşagynda gurlan Staliniň gizli çaphanasy.

Gynansagam Staliniň gapysy häzirlikçe "ИО ОРЕИ".

/Syýahat belliklerimden/

Gruziýanyň paýtagty Tbilisi şäherinde gije dostum bilen aýlanyp ýörkäk ajygyp başladyk. Maçakhela (Machakhela) atly 24 sagat açyk bir restorana gitdik. Öňümize, üç dilde, iňlis, rus we gruzin dilinde ýazylan menýu geldi. Ofisanty çagyryp, nahara we salata goşulmaly, goşulmaly däl zatlary düşündirjek bolup iňlisçe gürläp başladym, hiç hili düşünmedi. Soň rusça düşünýändir diýip ikinji kanala geçdim ýene-de düşünmedi. Belki ofisant Azeri bolmagy mümkin diýip türkçe düşündirjek boldum ýene-de başarmadym. El, mimika bilen başlygyny çagyryp düşündirdik. Şondan soň gruzinleriň bilýän dilleri barada gyzyklandym. Ýylda 9 milliona ýakyn turist kabul edýän 4 milliona ýakyn ilatly öňki SSR döwletinde ýaşap, iňlis dilinde ýa-da rus dilinde sargyt kabul edip bilmeýän ýaşlarynyň bolmagy gynandyrdy.

Gruziýada 30 ýaşdan kiçileriniň rusça bilýäni gaty az. Gürrüňe iňlisçe başlaýaň, düşünmese ümsüm gaýdyber. Ruslar bilen syýasy tarapdan arasy gowy däl bolansoň, diline-de duşman bolan ýaly. Ýöne 30 ýaşdan ulularyň rusça bilmeýäni ýok diýseňem bolar. Bir dili ulanyşdan aýyrmagyň özi bir erbet zat, ýöne aýyrýanam bolsaň ýerine güýçli alternatiw goýmaly. Bolmasa häzirki boluşlary ýaly ne iňlis ne-de rus dilini bilýän bir topar işsizler döreýär.

Bu temada Ermenistan has gowy. Ýaşy-garrysy rusça gowy bilýär. Ýaşlary iňlisçä-de höwesli, gürleşýänleri köp. Öňki sowet ýurtlarynda doglanlara rusça öwrenmek aňsat. Ony öwreneniňden soň üstüne başga dil goşýan bolsaň soň goşubermeli.

Bir türkmenistanly haýsy dilleri öwrenmeli, biziň üçin dil öwrenmek nä derejede kyn?

Ilki bilen öwrenmeli dilimiz ene dilimiz. Başda özüm, köpümiz türkmen dilini gowy bilemizok, grammatikasyny, orfografiýasyny (sözleriň dogry ýazylyşyny) bilemizok.

Türkmen dili /aňsat/ - grammatikasyny, orfografiýasyny öwrenmeli. Öz ene dilimiz şonuň üçin öwrenmek köp wagtyňy alanok. Ýörite onlaýn orfografik sözlükler bar şony ulanyp ýazsa bolar. Sebäbi käwagt ulanýan sözlerimiziň ýazylyşyny ýatdan bilmek kyn.

Rus dili /aňsat/ - okamagy, gürleşmegi öwrenmeli. Daş töweregimizde rus dilini gürleşýänler köp. Ene-atalarymyz, dostlarymyz, dükanlarda satyjylar. Umuman praktika geçip boljak ýerler bar.

Türk dili /aňsat/ - okamagy, gürleşmegi öwrenmeli. Bu hakynda aýdyp oturasy zat ýok. Ejem 55 ýaşynda öwrendi. Soňky döwürde her öýde diýen ýaly türk kanallary bar. Köçede ýaşlaryň ýarysyndan gowragy türkçe bilýär.

Iňlis dili  /kyn/ - okamagy, gürleşmegi, ýazmagy öwrenmeli. Kyn bolsa hem, kariýera üçin hökman bilmeli dil. Umuman her kim bu diliň näme üçin wajypdygyny bilýär. Seni hiç wagt aç goýmaz. :)

Görşümiz ýaly ene dilimize goşmaça, aňsat, ýüz ugra öwrenip boljak iki sany dil bar. Aslynda olary öwrenmejek bolup ýörite iş edinip uzak durmasaň bolany, halkyň içinde öz-özüň öwrenip gidýärsiň. Iňlis dili bolsa wagt aýryp öwrenmäge degýär. Dil tarapdan örän maňlaýly jemgyýetde ýaşaýanymyza göz ýetirdim.

Halkyň arasynda käbir dillere garşy bolan ýalňyş garaýyşlar bar. Meselem, başga dilde öwünmek üçin gürleşilýän ýaly görülýär. "Eý doss türkçe gürleme bäri Türkmenistan”, "rusça gürläp gomparjak bolma” ýaly gürrüňleri bir gapdala goýmaly-da gürleşibermeli. Elbetde özüm döwlet edaralarynda gürleşilýän diliň we dokumentleriň türkmençe bolmagynyň tarapdary. Aslynda dokumentler öňki ýaly iki dilde, türkmen we rus dilinde bolsa has gowy bolardy. Eger geljekde ýaşlaryň iňlis dilini bilýäni köpelse belki ol hem goşulsa bolar.

Näme üçin rus dili Türkmenistan üçin möhüm?

Meselem, ýakyn taryhy ele alaly. Rus dilini bilmeseň, türkmeniň soňky 100 ýylynyň taryhyny (3 nesil) öwrenmek üçin başga çäre ýok. Boşan alabaý çüýşesiniň saýasynda ýazylan türkmençe "çeşmelerden" başga hiç zat tapmarsyň. Ol döwürde döwlet dili rus dilinde bolansoň ähli materiallar diýen ýaly rus dilinde ýazylan.

Wagtynda SSR-e garşy alnyp barlan syýasata doly düşünmedik nesil, aňynda rus diline garşy bir diwar ördi. Mümkinçilik barka-da öwrenesi gelmedi. Şeýle bolgusyz sebäp bilen, dünýäniň iň baý dilleriniň biri aramyzdan ýitip barýar. Gürleşmeseň dil öwrenip bolanok. Gürleşibermeli! Gomparmak üçin, aýnamak üçin, söýgüliňiz üçin... garaz bir dili öwrenmek üçin gürläýmeli. Ýöne resmi bir ýerde işleýän bolsaňyz döwlet dili türkmen dilidigini ýatdan çykarmaly däl. Size iş bilen ýüz tutup gelýän adamlar türkmen bolsa, döwlet dilinde, ýagny türkmen dilinde hyzmat etmeli. Bolmasa, meniň ýaly kejir birine duşsaňyz, rusça bilse-de sizden türkmençe jogap aljak bolup heläk eder. :)

Jemlesek: Elimizde pursat bar wagty öwrenip boljak dilleri hökman öwrenmeli. Meselem Lebap we Daşoguzda ýaşaýanlar ýokarky agzalan dillere goşmaça Özbekçe öwrenmeli. Balkan tarapdakylar bolsa Gazakça. Köp dil bilmek dünýägaraýşyňy giňeldýär. Özüňe ynamyňy artdyrýar. Dünýä bilen integrasiýany aňsatlaşdyrýar. Alzheimer keseliniň bolsa “nomer odin” dermany.

Öň hem paýlaşypdym, tanamaýanyň bolsa gysgaça tanyşdyraýyn ady Christoph Rehage, Hytaýdan Germaniýa ýöräp barýar. Türkmenistanyň üsti bilen hem geçip gaýtdy. Batumi şäherinde birnäçe sagat oturyp gürrüň etdik. Täsin ýatlamalary bar eken. Ilki bilen aýdan zady şunça gezen ýurtlarynyň arasynda özünde iň täsir galdyrany Türkmenistan. "Gyzlaryňyz gaty owadan eken" diýdi.

Bilşiňiz ýaly eger tranzit wizaň bolmasa ýurda turist bolup gelmek üçin bir tur bilen gelmeli we ýörite ýanyňda gid bolmaly. Ýagny sen isleseň bir adam bol isleseň 10 adamlyk topar bol tapawudy ýok, ýörite bir şofýor we gid ýanyňda bolýar. Krisiň ýeke özi üçin bir tur goýulýar. Gitjek geçjek ýerleri öňünden düzülýär we tur başlaýar. Türkmenabatdan girip Sarahsdan çykmaly. Türkmenabatdan çykansoň çölüniň içinden geçýän ýoldan ýöräp başlaýar. Ýanynda bolsa iki adam awtoulag içinde ýöreýiş tizligi bilen gelýärler. Pikir edip gör, takmynan 2 hepde şeýle dowam etmeli. Gapdalyndakylaryň nerwisi çydamaýar oňa, nerwi ýaman türkmendir.

Soň bular düşünişýärler öz arasynda, awtoulag gözýetime çenli öňe gidýär we ýöräp gelýänçä garaşýarlar. Soň Kris deňinden geçip öňde gözden ýitip başlaýança çenli durýarlar. Şol arada 2 sagat töweregi wagtlary bolýar. Bu iki türkmen çölüň içinde, töwerekde güýmenere zat ýok, gaty aýylganç içleri gysýar. Bir geçende çäşerilip ýatyrlar, bir geçende roluň üstüne aýagyny galdyryp ýatyrlar. Soň Kris bulara görsün diýip planşedinde bir kino açyp berýär. Ol kino köne we biderek içgysgynç kino özem dili nemesçe. Şony düşünmeselerem görüp gülüşip oturýarlar.

Soňa baka däliräp başlan bolara çemeli, bir gezeginde awtoulagyň deňine ýetip seretse ikisem içinde däl, çägä çykyp biri-birine seredip durlar. Biriniň elinde adaty bir taýak, beýlekä görkezýär “Ine taýak”, beýlekisi “Bäh owadan taýak eken”.

Iki sany içi gysan türkmeniň çölüň orta arasynda şeýdip bir-birine taýak görkezip, ony wasp edip durany göz öňüňe gelýärmi.

Gadymy orta asyrlar türkmen däp-dessurlarynda öýünde toý beren beg, myhmanlar iýip içip bolanlaryndan soň aýalyny we çagalaryny alyp daşary çykarlar. Myhmanlara, özlerine degişli bolan ähli öý-goşlary we ir-iýmişleri almalaryna (talaň etmelerine) rugsat bererdiler. Myhmanlar bolsa alan zatlary bilen öý eýesine salam berip hormatyny bildirip gaýdardylar. Bu bolsa döwletli adamlar bilen halkyň arasyndaky ikitaraplaýyn hormat we sylagy aňladýardy. Muny Gorkut ata dessanynda Salyr Gazanyň toýdan soň öýüni talatmagynda hem görýäris.

Häzirki döwürde ençeme baýlaryň abraýyny ýaşyl kagyza dolaýmaly boldy. Türkmenleriň arasynda paýlaşmak öňler abraý hasaplanýarka, indi bolsa "ynsap zibilde ýagşy" diýmek bilen çäklenmän, ol pikiri bilen öwnüp başladylar. Doýmagy bilmän, ejizi talaň etmegi endik edindiler.

Bu barada geçen asyryň başynda ýaşap geçen türk şahyry Tewfik Fikretiň, häzirki döwri 100 ýyl mundan ozal taryplan goşgusyny türkmen diline terjime edip paýlaşmak isledim.

Talaňçylar saçagy

Eý, jenaplar, bu saçaklar taýyndyr ýuwdulmaga,
Törüňizde serlip ýatyr, görüň, bu ýurduň jany,
Ölüm penjesinde millet - azapkeş halkyň gany.
Çekinmäň siz, iýiň, bakmaň perýatdyr-aga.

Iýiň, jenaplar, iýiň, siziňdir işdä saçagy,
Doýýançaňyz, dykyberiň, iýiň ýarylýançaňyz!

Jenaplar, siz aç, bu sypatyňyzdan belli,
Bu gün dykyp iýiň, ertire galjagy näbelli.
Bu doýurjy tagamlar, siziň bilen galkyndy,
Ýeňşiňiz mukaddesdir, bu hak size saýlandy.

Iýiň, jenaplar, iýiň, siziňdir işdä saçagy,
Doýýançaňyz, dykyberiň, iýiň ýarylýançaňyz!

Ine törümiz, begler, siziňki, näzirgäp durmaň,
Nesil-pesil, ar-namys, toý-tomaşa, jaýy-da talaň.
Hemme size, jenaplar, mal-mülküm, bolsamam galyň,
Siziňki, siziňki, çekinmäň, taýýar alyň, ýuwdunmaň!

Iýiň, jenaplar, iýiň, siziňdir işdä saçagy,
Doýýançaňyz, dykyberiň, iýiň ýarylýançaňyz!

Siňdirmesi kyndyr elbet, köp iýmegiň ýok zyýany,
Doýuň, serhoş boluň, ar-alyň, sürüň bu gün döwrany.
Sizi doýurmakdyr, saçagymyzyň bereketdir abraýy,
Baş, bagyr, öýken, ýürek, alyň ähli ganly lukmany.

Iýiň, jenaplar, iýiň, siziňdir işdä saçagy,
Doýýançaňyz, dykyberiň, iýiň ýarylýançaňyz!

Berer biçäre halkymyz, ählije elde baryny,
Ömrüni, umydyny, maksadyny, myradyny,
Ýüreginiň arzuwyny, göwnündäki kararyny,
Satyň, talaň, seljermäň siz halalyny, haramyny.

Iýiň, jenaplar, iýiň, siziňdir işdä saçagy,
Doýýançaňyz, dykyberiň, iýiň ýarylýançaňyz!

Bu harmanyň soňy geler, gitmäňkäňiz gapyşdyryň,
Bir görseňiz söner erte, bu günki jaýrylan ojak,
Bu gün siziň garnyňyz aç, çorbalar bolsa gyzgyn,
Iýiň, ýuwudyň, gemiriň, gujak-gujak, çanak-çanak.

Iýiň, jenaplar, siz iýiň, siziňdir bu işdä saçagy,
Doýýançaňyz, dykylýançaňyz, çişýänçäňiz, ýarylýançaňyz, ýolunýançaňyz, dişläň, soruň, gemrip iýiň!

Bellik: Kapiýasyny gabat getirmek üçin manysyny ýitirmän terjime etmäge çalyşdym. Geljekde has professional terjimeçiler üstünde işlärler diýip umyt edýärin. Originalyny okamak üçin: Tevfik Fikret - Han-ı Yağma

Okamak, bilim almak, öwrenmek diýlen zat wajyp zat däl. Ýokary okuw jaýyny oka, gaty kagyzy eple, dykmaly ýerine dyk dursun. Galan walakidalary biz ýol ugra çözýäs. Zehinimiz edil daşy ýaryp bilmese-de metaly eredýär. Ine mysal; "Okaňda-da bal ýok, hanha Berdi pistoletiň ogly ýuridiçeski okap geldi, maşyn alyp satýar, has gowy gazanýar. Hemem halal pul, beýleki ýaly ondan mundan işlänok." diýip, Alýoş taksist, Apyrýaldan ýykylyp gelýän Baýram partygyň ogluna göwünlik berdi.

Men muny eşidemsoň şeýle netijä geldim, Türkmenleriň arasyndan Stefen Hawking çykarmagam kyn däl. Prosto biz beýle kelle agryny özümiz islämizok, eger islesek "mesele hiç hili mesele däl".

Okamaň, biljek bolmaň, ösjek bolmaň, eger beýle bidüzgünçilige baş goşsaňyz, öwrenen zatlaryň köpelýär we jogapkärçiligiň artýar. 5 gektar mellegiň idegi bilen 1 gektaryňky deňmi? Beýniň näçe kiçi bolsa idegi şonça aňsat.

Meniň gowy bir ideýam bar; beýniň daşyna dolanan gabyga hiç wagt degmeli däl. Ony has galňatmaly we mümkin boldugyça meýdanyny kiçi saklamaly. Şeýle bir galyň bolmaly weli, ol biziň bir organymyz ýaly, çümmükleseň agyrmaly, sypalasaň meýmiremeli, döwjek bolsaň bokurdagyňa pyçak sokulýan ýaly bolmaly.

Gabygyň daşyndan gelýän sesler düşnüksiz bolsa, ol idili zat däldir, belki sögünçdir. Şeýle oňaýsyzlyga duçar bolsaň, hökman garşylyk görkez. Üssesine, gabygyň içinde nähili owadan bagtly durmuşyň barlygyny adamlara düşündirmäge synanyş. Gabygy döwmän saklamak, ony gözüň göreji ýaly goramak dünýädäki iň abraýly iş. Ol hakda aýdylan owadan sözleri tapyp adamlara ýetir. Sebäbi, okajak bolýan, öwrenjek bolýan, sorag soraýan, intellektuallyga ymtylýan adamlaryň garşysynda sen özüňi abraýly görkezmeli. Olardan galmaly däl. Dymma, bat bilen gürle, beýni bilen aradaky kabel üzülen bolsa-da, hudaý agyz beripdir, hökman ulanmaly. Iň soňky maslahatym,  gabygyň mukaddesligine bolan ynamyňy hiç wagt ýitirme, eziz doganjygym, şonda ösersiň, abraýyň bolar, seni hemmeler alkyşlar, eziz doganjygym!